This site will look much better in a browser that supports web standards, but it is accessible to any browser or Internet device.


logo_wersja_3 logo_coi Akredytacja AB1499





zfm.coi.pl > Historia ZFM > Od początku do 1938 r. > Pracownia Fizyczna w okresie przedwojennym

Barbara Gwiazdowska, Wojciech Bulski, Andrzej Pruszyński, Jerzy Tołwiński

Historia Zakładu Fizyki Medycznej Centrum Onkologii w Warszawie

Pracownia Fizyczna w okresie przedwojennym

Do organizacji Pracowni Fizycznej przystąpił Cezary Pawłowski po powrocie z czteroletniego pobytu w Laboratorium Curie w Paryżu i po zwolenieniu go z licznych obowiązków wobec Uniwersytetu Warszawskiego. (Cezary Pawłowski, oprócz wykładów z dziedziny promieniotwórczości, nadzorował rozbudowę Wydziału Fizyki w gmachu przy ul. Hożej 69, za co został odznaczony złotym krzyżem zasługi).

W początkach 1934 roku Pawłowski pisał do Marii Curie [11]:

"Zbliżająca się chwila otwarcia pracowni naukowych w Instytucie Radowym ośmiela mnie do napisania listu, w którym mam na celu podanie w ogólnych zarysach stanu organizacji robót przygotowawczych oraz wskazanie kierunków przyszłych prac. Jednocześnie uprzejmie proszę o poddanie krytyce tego planu" i dalej:
"Prace w Zakładzie Fizycznym IR będą głównie dotyczyły wpływu promieniowania ciał radioaktywnych na materię. W całokształcie prac są przewidywane trzy kierunki: 1) prace zbliżone do kierunku biologicznego, mające na celu badanie wpływu promieniowania na materię w stanie zbliżonym do tych, jakie znajdują się w organiźmie, a w szczególności w stanach koloidalnych, 2) prace o charakterze czysto fizycznym byłyby związane z wymuszonymi przemianami jąder atomów, 3) prace o naturze pomiarowej będą prowadzone w Instytucie na żądanie różnych instytucji państwowych i prywatnych, sprowadzałyby się one do oceny charakteru promieniowań minerałów, wód mineralnych, cechowania preparatów promieniotwórczych itd."

W latach późniejszych Profesor Pawłowski wspominał [9]: "Budowa gmachu pracowni naukowych, którego część była przeznaczona dla Pracowni Fizycznej została zakończona w końcu 1934 roku. Od tego roku właściwie rozpoczęła się organizacja Pracowni. Uruchomienie Pracowni nastąpiło dopiero w lutym 1936 roku. Według wskazań M. Skłodowskiej-Curie Pracownia Fizyczna miała mieć charakter pracowni badawczo-naukowej zajmującej się zagadnieniami fizycznymi w zakresie promieniowania rentgenowskiego i promieniowań jądrowych, które znajdują zastosowanie w biologii i medycynie. (...) Wyposażenie pracowni w niezbędne urządzenia i aparaturę zakończono w połowie 1936 roku".

Nie mamy pełnych danych jak w owym czasie była wyposażona Pracownia. We wspomnianym liście do Marii Curie [11] Cezary Pawłowski pisał: "Wykaz przyrządów, wręczony Pani Dr Dłuskiej dla łaskawego przesłania Czcigodnej Pani, zawiera wiele przyrządów, które byłyby zbędne przy rozpoczęciu prac. Przyrządy podane w tej liście będą nabywane stopniowo w miarę rozwoju działalności Zakładu Fizycznego IR. (...) Zaopatrzenie pracowni we wszystkie wskazane przyrządy pociągnęłoby za sobą koszty sięgające 75000 zł. Wobec wielkiej sumy zrealizowanie planu całkowitego wyposażenia pracowni w przyrządy jest rozłożone na 3 lata. W roku bieżącym mamy więc otrzymać z Funduszu Kultury i z Wydziału Nauki przy Ministerstwie Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego 25000 zł. (...) Być może, Czcigodna Pani uzna, że niektóre ze wskazanych w liście przyrządów na ogół są zbyteczne dla prowadzenia prac w przyszłości, w takim razie uprzejmie prosiłbym o skreślenie ich z listy".

Wiadomo, że w ramach Pracowni działał precyzyjny warsztat mechaniczny i warsztat szklarski -- co umożliwiało konstrukcję wielu urządzeń we własnym zakresie. Wiadomo też, że Pracownia Fizyczna miała dobrze wyposażoną własną ciemnię optyczną, albowiem metoda fotograficzna była powszechnie stosowaną metodą w badaniach promieniowania jonizującego.

W roku 1936, spełniając życzenie Marii, dr Bronisława Dłuska zakupiła z własnych funduszy około 10 mg mezotoru i 100 mg radu (w postaci roztworu bromku radu) i przekazała prof. Pawłowskiemu. Ta ilość radu i jego postać (sól rozpuszczalna w wodzie) pozwoliły na podjęcie produkcji preparatów radonowych. W tym celu, wzorem Instytutu w Paryżu, prof. Pawłowski zbudował w wydzielonym pomieszczeniu specjalną aparaturę, w której radon emanujący z wodnego roztworu soli radowej można było zbierać, zamykać w szczelnych szklanych rurkach, uzyskując w tani sposób preparaty radioaktywne. Nie ma żadnych danych, które świadczyłyby, że aplikatory te były stosowane w Dziale Klinicznym Instytutu Radowego (jak to na przykład miało miejsce w klinikach we Francji i w Stanach Zjednoczonych), natomiast wiadomo, że służyły do badań i prac pomiarowych w Pracowni Fizycznej.

We wspomnianym liście do Marii Curie [11] Cezary Pawłowski donosił również o możliwości uzyskania aparatu rentgenowskiego do terapii głębokiej -- Gaiffe-Gallot et Pillon (za 15 tys. zł), który zakupiony przez Instytut Radowy okazał się nieprzydatny do klinicznego stosowania. Aparat został zainstalowany w Pracowni Fizycznej (nie wiadomo za jaką cenę).

Nie znamy wykazu przyrządów, który Pawłowski przekazał Marii Curie, ale po wojnie wydobyto z ukrycia oraz z ruin zniszczonego budynku różnorodny sprzęt pomiarowy np. iskierniki do pomiaru wysokiego napięcia na lampie rentgenowskiej, ekrany fosforyzujące służące jako dawkomierze optyczne, liczniki Geigera-Muellera, elektrometry do pomiaru radioaktywności preparatów radowych (lub radonowych) i kilka dawkomierzy, które udało się uruchomić. Były to (a) dawkomierze "Kuestnera" -- bardzo dokładne dawkomierze stosujące komorę jonizacyjną o dużej objętości i połączony z nią elektrometr strunowy, (b) Universaldosismesser Siemensa z elektrometrem kwadrantowym, (c) dawkomierz Hammera. Niektóre z tych przyrządów znajdują się w Muzeum urządzonym w Zakładzie Fizyki Medycznej na Ursynowie [12, 13].

O racjonalnym wyposażeniu Pracowni w okresie przedwojennym może świadczyć wypowiedź, jakiej udzielił Fryderyk Joliot-Curie dziennikarzowi Ekspresu Porannego w dniu 7.10.1936 r. po zwiedzeniu Pracowni: "dziś z bardzo przyjemnym zdziwieniem oglądałem laboratorium fizyczne przy waszym Instytucie Radowym, prowadzone pod kierownictwem ucznia Marii Curie-Skłodowskiej, docenta Pawłowskiego. Kiedy byłem przed trzema laty nie było jeszcze nic, a teraz można tu już osiągnąć dobre rezultaty" [14]. W uznaniu działalności Pawłowskiego małżonkowie Joliot-Curie ufundowali dla Pracowni Fizycznej specjalny elektromagnes (obecnie znajduje się w Muzeum im. Marii Skłodowskiej-Curie przy ul. Freta) przeznaczony do współpracy z komorą Wilsona, dając na ten cel 12 tys. zł z otrzymanej w 1936 r. nagrody Nobla [15].

Wyposażenie Pracowni Fizycznej w dobry sprzęt pomiarowy umożliwił realizację projektu Marii Curie -- stworzenia w ramach Pracowni Fizycznej, na wzór Instytutu Radowego w Paryżu [4], Pracowni Pomiarowej działającej na potrzeby całego kraju. Pracownia Pomiarowa została otwarta dnia 30 października 1937 roku i składała się z Wzorcowni Rentgenowskiej i Pracowni Pomiarów Ciał Promieniotwórczych. W związku z uruchomieniem tych pracowni w Dzienniku Urzędowym Ministerstwa Opieki Społecznej został podany komunikat zalecający podległym instytucjom zgłaszanie się w sprawie konsultacji i wykonywania pomiarów do Instytutu Radowego [16]. Dzięki tej działalności Pracownia Fizyczna zdobywała środki, które wraz z wsparciem z Funduszu Kultury Narodowej, zapewniały jej samowystarczalność.

Profesor Pawłowski wspominał [9]:
"W zakres prac Wzorcowni wchodziły:
a) badanie wydajności i rozkładu promieniowania lamp rentgenowskich;
b) badanie rozproszonego promieniowania na fantomach;
c) dawkowanie promieniowania (pomiar dawek chwilowych i całkowitych);
d) badanie ochronności osłon lamp rentgenowskich;
e) badanie rozproszonego promieniowania w zakładach radiologicznych, medycznych i naukowych;
f) badanie urządzeń osłonnych i sprzętu ochronnego oraz wykrywanie ich wad;
g) badanie jakości promieniowania X oraz filtrów promieniowania rentgenowskiego;
h) wyznaczanie równoważników radu, toru i innych pierwiastków promieniotwórczych;
i) skalowanie i naprawa dawkomierzy rentgenowskich.

Pracownia Pomiarów Ciał Promieniotwórczych wykonywała następujące badania:
a) wyznaczanie zawartości radu, toru i innych pierwiastków promieniotwórczych;
b) badanie szczelności rurek
(wcześniejsza nazwa tubek -- przyp. aut.) i igieł radowych;
c) wykrywanie skażeń promieniotwórczych;
d) projektowanie i badanie urządzeń ochronnych w pracowniach radiologicznych;
e) badanie sprzętu osłonowego;
f) poszukiwanie zagubionych rurek radowych."

Takie pomiary Pracownia Fizyczna wykonywała również na rzecz Działu Klinicznego Instytutu Radowego w Warszawie.

Rad był stosowany w Instytucie na szeroką skalę. W związku ze stale zwiększającą się liczbą leczonych chorych dokupiono w 1938 roku 533,00 mg radu, któremu nadano kod MSC jako skrót od: Maria Skłodowska-Curie. Używano preparatów radowych wyłącznie w postaci tubek i igieł, o takim zestawie aktywności, która pozwalała stosować paryską metodę leczenia. Tubki miały wygrawerowaną zawartość radu oraz kod. Igły, ze względu na niewielką grubość (1,5 mm), miały uproszczony sposób oznakowania. Rad w leczeniu nowotworów ginekologicznych stosował prof. Łukaszczyk na podstawie doświadczeń i szkoleń, które odbył w czołowych klinkiach europejskich. Aplikatory radowe do leczenia nowotworów powierzchniowych przygotowywał dr Józef Laskowski (1900-1970), późniejszy wybitny profesor histopatologii i dyrektor Instytutu w latach 1956-1961, łącząc tę działalność z obowiązkami histopatologa. Od roku 1937 Laskowskiemu pomagał przyjęty do pracy młody student medycyny -- Władysław Jasiński (1916-1989), późniejszy wybitny profesor, twórca medycyny nuklearnej w Polsce i dyrektor Instytutu w latach 1962-1972. Natomiast nie ma śladu ani wspomnień o udziale fizyków w przygotowywaniu aplikatorów radowych lub w pracach o charakterze tzw. planowania leczenia. W pamięci starszych pracowników Instytutu przetrwała jedynie opowieść o poszukiwaniu zaginionej tubki radowej, w czasie którego natężenie sygnałów licznika Geigera-Muellera dziwnie zmieniało lokalizację, i o odnalezieniu tubki w mankiecie spodni dr Laskowskiego. Zaginięcie tubki radowej było wówczas wydarzeniem olbrzymiej wagi nie tylko ze względu na zagrożenie radiologiczne, ale również ze względu na wysoką cenę radu.

Obowiązki Pracowni Fizycznej wobec Oddziału Rentgenoterapii polegały na tzw. dawkowaniu aparatów (określaniu dawki, mocy dawki, warstw półchłonnych przy różnych wartościach napięcia i prądu). Ten obowiązek Pracowni nie zawsze był chętnie przyjmowany na Oddziale; przeszkadzał w działalności klinicznej. W owym czasie techniki leczenia były proste, a rumień skóry ostrzegał lekarza przed niebezpiecznym przedawkowaniem promieniowania.

Przetrwały informacje o szkoleniach, które prof. Pawłowski prowadził dla laborantek obsługujących terapeutyczne aparaty rentgenowskie i personel obsługujący kasy radowe pod kątem poprawności identyfikacji preparatów radowych i ich ewentualnych poszukiwań z pomocą licznika Geigera-Muellera.

Na podstawie wspomnień prof. Pawłowskiego można stwierdzić, że nie zaniedbano w Pracowni prac o charakterze naukowym. Prowadzono badania promieniowania beta izotopów promieniotwórczych, wytwarzanych w warunkach laboratoryjnych, badania jonizacji kolumnowej, badania działania promieniowania na różne związki organiczne. W okresie przedwojennym, oprócz kierownika w Pracowni zatrudnionych było czterech pracowników naukowych, mechanik i laborant. Niestety, nie znamy ich nazwisk.


Piśmiennictwo

1. Gwiazdowska B, Tołwiński J, Bulski W. Kamieniem węgielnym był rad. Nowotwory 2000; 50(4): 410-416.

2. Łukaszczyk F. Rad w leczeniu nowotworów złośliwych. W: Wkład Marii Skłodowskiej-Curie do nauki. Red. Hurwic J. Państwowe Wydawnictwa Naukowe, Warszawa 1954; 253-262.

3. Skłodowska-Curie M. Listy (?). W: Korespondencja polska Marii Skłodowskiej-Curie 1881-1934. Red. Kabzińska K, Malewicz MH, Piskurewicz J, Różewicz J. Instytut Historii Nauki PAN, Polskie Towarzystwo Chemiczne, Warszawa, 1994.

4. Skłodowska-Curie M. Organizacja i działalność Instytutu Radowgo w Paryżu. W: Wkład Marii Skłodowskiej-Curie do nauki. Red. Hurwic J. Państwowe Wydawnictwa Naukowe, Warszawa 1954; 29-48.

5. Skłodowska-Curie M. Jak powstał i jak się rozwija Instytut Radowy w Paryżu. Komitet Daru Narodowego dla Marji Skłodowskiej-Curie. Warszawa, 1925.

6. Skłodowska-Curie M. Główne tory współczesnych badań nad promieniotwórczością. W: Wkład Marii Skłodowskiej-Curie do nauki. Red. Hurwic J. Państwowe Wydawnictwa Naukowe, Warszawa 1954; 7-28.

7. Skłodowska-Curie M. Stan obecny chemii polonu. W: Wkład Marii Skłodowskiej-Curie do nauki. Red. Hurwic J. Państwowe Wydawnictwa Naukowe, Warszawa 1954; 4-58.

8. Skłodowska-Curie M. List do prof. Stefana Pieńkowskiego z dnia 7.10.1936. W: Korespondencja polska Marii Skłodowskiej-Curie 1881-1934. Red. Kabzińska K, Malewicz MH, Piskurewicz J, Różewicz J. Instytut Historii Nauki PAN, Polskie Towarzystwo Chemiczne, Warszawa, 1994.

9. Pawłowski C. Listy: do dyrektora Instytutu Onkologii - F.Łukaszczyka z dn. 7.2.1953.; do dyrektora Instytutu Onkologii -- J. Laskowskiego z dn. 22.8.1958; do dyrektora Instytutu Onkologii -- W. Jasińskíego z dn. 19.11.1962. Materiały archiwalne Zakładu Fizyki Medycznej Centrum Onkologii w Warszawie.

10. Skłodowska-Curie M. Przemówienie (z okazji poświęcenia Instytutu Radowego. Gazeta Polska nr 148 z dnia 30.5.1932.

11. Pawłowski C. List do Marii Skłodowskiej-Curie z dnia 9.02.34. W: Korespondencja polska Marii Skłodowskiej-Curie 1881-1934. Red. Kabzińska K, Malewicz MH, Piskurewicz J, Różewicz J. Instytut Historii Nauki PAN, Polskie Towarzystwo Chemiczne, Warszawa, 1994.

12. Tołwiński J, Gwiazdowska B, Bulski W. Dawkomierzze radioterapeutyczne stosowane w Centrum Onkologii w Warszawie w latach 1932-2000. Część I -- dawkomierze "Kuestner" i "Hammer". Rep Pract Oncol Radiother 2004; 9(5): 187-195.

13. Tołwiński J, Gwiazdowska B, Bulski w. Dawkomierzze radioterapeutyczne stosowane w Centrum Onkologii w Warszawie w latach 1932-2000. Część II -- dawkomierze "Victoreen" i "Mekapion". Rep Pract Oncol Radiother 2004; 9(6): 269-277.

14. Joliot-Curie F. Wywiad. Express Poranny z dnia 7.10.1936.

15. Pawłowski C. Zdobycze naukowe Marii Skłodowskiej-Curie i nadane przez nią kierunki prac badawczych w Paryskim Instytucie Radowym. W: Wkład Marii Skłodowskiej-Curie do nauki. Red. Hurwic J. Państwowe Wydawnictwa Naukowe, Warszawa 1954; 105-186.

16. Dziennik Urzędowy Ministerstwa Opieki Społecznej; rok V nr 14, z dnia 10.7.1939.