Zakład Fizyki Medycznej
Centrum Onkologii - Instytut im. Marii Skłodowskiej-Curie

zfm.coi.pl > Historia ZFM > Od początku do 1938 r. > Przygotowania

Barbara Gwiazdowska, Wojciech Bulski, Andrzej Pruszyński, Jerzy Tołwiński

Historia Zakładu Fizyki Medycznej
Centrum Onkologii w Warszawie

Przygotowania

Inicjatywa Marii, którą zaczęła realizować po zakończeniu I Wojny Światowej i uzyskaniu przez Polskę niepodległości, trafiła na bardzo sprzyjające okoliczności. Społeczeństwo polskie, aczkolwiek zubożałe, wykazywało dużą ofiarność na potrzeby ojczyzny. Osobistą pomocą służył prof. Stanisław Wojciechowski -- kolega Marii z okresu Jej studiów na Sorbonie, późniejszy prezydent Polski. Zaprzyjaźniony z całą Jej rodziną Ignacy Paderewski, sławny w szczególności na terenie Stanów Zjednoczonych, mógł rozbudzić ofiarność Polonii amerykańskiej.

Na życzenie Marii i pod Jej honorowym przewodnictwem powstała w 1921 roku jednostka prawna -- Towarzystwo Instytutu Radowego, które zajęło się realizacją projektu. Na czele Rady Towarzystwa stanął Franciszek Czubalski, a w jej skład weszli: Kazimierz Białoszewski, Bronisława Dłuska, Alicja Dorabialska, Ludwik Paszkiewicz, Stefan Pieńkowski, Józef Skłodowski, Wojciech Świętosławski, Adolf Wojciechowski. W grudniu 1923 roku, w 25. rocznicę odkrycia radu, Polski Komitet do Zwalczania Radu zwrócił się do społeczeństwa polskiego z apelem o zebranie funduszy na "Dar Narodowy dla Marii Skłodowskiej-Curie". Darem tym winien stać się Instytut Radowy imienia Marii Skłodowskiej-Curie. W skład Komitetu Daru Narodowego weszły czołowe osobistości ze świata politycznego, kulturalnego i naukowego kraju. Prezesem Komitetu został ówczesny prezydent Polski -- Stanisław Wojciechowski, prezesem Zarządu Komitetu został Marszałek Senatu -- Wojciech Trąmpczyński.

Duszą całego przedsięwzięcia i pełnomocnikiem Marii Skłodowskiej była Jej siostra -- dr med. Bronisława Dłuska (1865-1939), która budowie i organizacji Instytutu poświęciła kilkanaście ostatnich lat swojego życia.

Napływające dotacje, składki pieniężne i rzeczowe w postaci materiałów budowlanych pozwoliły na rozpoczęcie wstępnych prac przy ulicy Wawelskiej, na parceli podarowanej przez Uniwersytet Warszawski. Na uroczystość wmurowania aktu erekcyjnego, w czerwcu 1925 r., przyjechała Maria Curie. Wygłosiła wówczas odczyty, w których zwracała uwagę na konieczność powiązania pracy naukowej i leczniczej [3, 6, 7].

W czasie tego pobytu Maria Curie zwiedziła kilka większych zakładów naukowych w Warszawie, kontaktowała się z profesorami i młodymi pracownikami naukowymi. To osobiście poczynione rozeznanie ostatecznie zadecydowało o planach ścisłej współpracy z Wydziałem Fizyki Uniwersytetu Warszawskiego, a w szczególności z czołowym wówczas fizykiem polskim, profesorem Stefanem Pieńkowskim (1884-1953), do którego pisała: "stworzymy w lokalach budynku przeznaczonego na pracownie, ośrodek fizyko-chemiczny, czysto naukowy, poświęcony pracom, które będą miały na celu rozwiązanie zagadnień najbardziej interesujących z punktu widzenia biologii. (...) Byłyby one w związku z podstawami metrologii, która tak wiele jeszcze pozostawia do życzenia. Spodziewam się, że Szanowny Pan zechce zainteresować się tym projektem, który wydaje mi się w harmonii z zakresem prac, prowadzonych w Jego Instytucie i zechce Pan wziąć udział w jego wykonaniu, tak przez pomoc w uruchomieniu planu prac, jak przez dostarczenie pracowników z pomiędzy tych, którzy się przy nim kształcili" [8].

Jeśli chodzi o przyszłe kierownictwo Działu Fizyki, wybór padł na adiunkta profesora Pieńkowskiego, doświadczonego już wówczas fizyka -- dr Cezarego Pawłowskiego (1895-1980). Został on w 1927 roku skierowany do Instytutu Radowego w Paryżu i przez 4 lata pracował pod kierunkiem Marii Curie. Pawłowski wspominał: "Jako przyszły kierownik Działu Fizycznego Instytutu Radowego w Warszawie byłem otoczony szczególną opieką naszej wielkiej uczonej, która nigdy nie szczędziła swego cennego czasu na omówienie wyników moich prac badawczych. (...) Całość prac posłużyła za podstawę do pracy habilitacyjnej" [9].

Dr Franciszek Łukaszczyk, przewidywany na przyszłego kierownika Działu Klinicznego i Dyrektora Instytutu został skierowany na przeszkolenie do dr. Regaud w Instytucie Pasteura w Paryżu, a następnie do prof. Blumenthala w Berlinie i prof. Holthusena w Hamburgu.

Instytut zaprojektowano z rozmachem umożliwiającym jego wieloletnie funkcjonowanie i możliwości dalszej rozbudowy. Projekt przygotowali architekci: Zygmunt Wóycicki i Tadeusz Zieliński przy współudziale Marii Curie i dr. Klaudiusza Regaud (dyrektora Laboratorium Pasteura w Paryżu). Cezary Pawłowski wspominał: "częstokroć brałem udział w naradach dotyczących Instytutu Radowego w Warszawie. Narady te odbywały się zazwyczaj przy współudziale specjalistów francuskich w prywatnym mieszkaniu Marii Skłodowskiej-Curie" [9]. Instytut miał składać się z 4 pawilonów: budynku klinicznego, mieszczącego przychodnię, gabinety specjalistyczne i oddziały szpitalne; pawilonu rentgenoterapii, fundowanego wraz z wyposażeniem przez Narodowy Bank Polski; budynku badawczego, mieszczącego na wzór paryski pracownię biologiczną i fizyczną oraz pawilonu preparatyki źródeł radioaktywnych, połączonego z działem fizyki podziemnym tunelem, umożliwiającym automatyczny transport tych źródeł. Na parterze budynku klinicznego, od strony ogrodu urządzono małe mieszkanie, przeznaczone dla Marii Curie, która planowała regularne przyjazdy do warszawskiej placówki Przewidziano rezerwę pomieszczeń dla Uniwersytetu Warszawskiego. Ta rezerwa, jako bliźniacze skrzydło budynku badawczego miała być dobudowana póżniej. Cały projekt był imponujący i w skali założeń, i w szczegółowej koncepcji. Ale klinika nie miała radu.

Cezary Pawłowski wspominał: "Po powrocie z Polski Maria Skłodowska-Curie, nie zwlekając rozpoczęła starania o zdobycie dla Warszawskiego Instytutu Radowego niezbędnej ilości radu dla rozpoczęcia w nim prac naukowych i leczenia chorób nowotworowych. Jednak nabycie tego cennego pierwiastka w wymaganej ilości przekraczało możliwości finansowe odradzającego się kraju. Pragnąc pomyślnego rozwiązania sprawy pozyskania radu dla ojczystego kraju, Maria Skłodowska-Curie zwróciła się o pomoc do znanej dziennikarki amerykańskiej pani Meloney. Dzięki zorganizowaniu przez nią subskrypcji na zakup radu wśród Polaków amerykańskich i przyjaciół Polski zebrano fundusz wystarczający na nabycie 1 grama tego pierwiastka" [9]. W roku 1929 Maria Curie otrzymała potrzebne fundusze z rąk ówczesnego prezydenta Stanów Zjednoczonych -- Herberta Hoovera, bez poparcia którego powodzenie subskrypcji nie byłoby możliwe. Po obniżeniu ceny (specjalnie dla Marii Curie) kupiono w wytwórni belgijskiej "Union Miniere du Haut Katanga" 1033,21 mg radu o takim zestawie tubek i igieł, który umożliwiał stosowanie tzw. paryskiej metody leczenia. Rad ten został oznakowany kodem RMS, jako skrót od: Rad Marii Skłodowskiej.

---

Piśmiennictwo

1. Gwiazdowska B, Tołwiński J, Bulski W. Kamieniem węgielnym był rad. Nowotwory 2000; 50(4): 410-416.

2. Łukaszczyk F. Rad w leczeniu nowotworów złośliwych. W: Wkład Marii Skłodowskiej-Curie do nauki. Red. Hurwic J. Państwowe Wydawnictwa Naukowe, Warszawa 1954; 253-262.

3. Skłodowska-Curie M. Listy (?). W: Korespondencja polska Marii Skłodowskiej-Curie 1881-1934. Red. Kabzińska K, Malewicz MH, Piskurewicz J, Różewicz J. Instytut Historii Nauki PAN, Polskie Towarzystwo Chemiczne, Warszawa, 1994.

4. Skłodowska-Curie M. Organizacja i działalność Instytutu Radowgo w Paryżu. W: Wkład Marii Skłodowskiej-Curie do nauki. Red. Hurwic J. Państwowe Wydawnictwa Naukowe, Warszawa 1954; 29-48.

5. Skłodowska-Curie M. Jak powstał i jak się rozwija Instytut Radowy w Paryżu. Komitet Daru Narodowego dla Marji Skłodowskiej-Curie. Warszawa, 1925.

6. Skłodowska-Curie M. Główne tory współczesnych badań nad promieniotwórczością. W: Wkład Marii Skłodowskiej-Curie do nauki. Red. Hurwic J. Państwowe Wydawnictwa Naukowe, Warszawa 1954; 7-28.

7. Skłodowska-Curie M. Stan obecny chemii polonu. W: Wkład Marii Skłodowskiej-Curie do nauki. Red. Hurwic J. Państwowe Wydawnictwa Naukowe, Warszawa 1954; 4-58.

8. Skłodowska-Curie M. List do prof. Stefana Pieńkowskiego z dnia 7.10.1936. W: Korespondencja polska Marii Skłodowskiej-Curie 1881-1934. Red. Kabzińska K, Malewicz MH, Piskurewicz J, Różewicz J. Instytut Historii Nauki PAN, Polskie Towarzystwo Chemiczne, Warszawa, 1994.

9. Pawłowski C. Listy: do dyrektora Instytutu Onkologii - F.Łukaszczyka z dn. 7.2.1953.; do dyrektora Instytutu Onkologii -- J. Laskowskiego z dn. 22.8.1958; do dyrektora Instytutu Onkologii -- W. Jasińskíego z dn. 19.11.1962. Materiały archiwalne Zakładu Fizyki Medycznej Centrum Onkologii w Warszawie.

10. Skłodowska-Curie M. Przemówienie (z okazji poświęcenia Instytutu Radowego. Gazeta Polska nr 148 z dnia 30.5.1932.

11. Pawłowski C. List do Marii Skłodowskiej-Curie z dnia 9.02.34. W: Korespondencja polska Marii Skłodowskiej-Curie 1881-1934. Red. Kabzińska K, Malewicz MH, Piskurewicz J, Różewicz J. Instytut Historii Nauki PAN, Polskie Towarzystwo Chemiczne, Warszawa, 1994.

12. Tołwiński J, Gwiazdowska B, Bulski W. Dawkomierzze radioterapeutyczne stosowane w Centrum Onkologii w Warszawie w latach 1932-2000. Część I -- dawkomierze "Kuestner" i "Hammer". Rep Pract Oncol Radiother 2004; 9(5): 187-195.

13. Tołwiński J, Gwiazdowska B, Bulski w. Dawkomierzze radioterapeutyczne stosowane w Centrum Onkologii w Warszawie w latach 1932-2000. Część II -- dawkomierze "Victoreen" i "Mekapion". Rep Pract Oncol Radiother 2004; 9(6): 269-277.

14. Joliot-Curie F. Wywiad. Express Poranny z dnia 7.10.1936.

15. Pawłowski C. Zdobycze naukowe Marii Skłodowskiej-Curie i nadane przez nią kierunki prac badawczych w Paryskim Instytucie Radowym. W: Wkład Marii Skłodowskiej-Curie do nauki. Red. Hurwic J. Państwowe Wydawnictwa Naukowe, Warszawa 1954; 105-186.

16. Dziennik Urzędowy Ministerstwa Opieki Społecznej; rok V nr 14, z dnia 10.7.1939.

---